Herri Kirolak

 1. Nazwa

Baskijskie Gry Wiejskie.

2.Nazwa w języku rodzimym

Herri Kirolak (w języku baskijskim), Deportes Rurales (hiszpański), Force Basque (francuski).

3. Miejsce uprawiania

Źródło: By Eddo - Own work, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=11102525

Kraina historyczna zwana Baskonią. Składa się z czterech prowincji hiszpańskich (Bizkaia, Gipuzkoa, Alava, Nawarra) i trzech francuskich (Labourd, Soule, Dolna Nawarra). Duża część mieszkańców tych terenów mówi po baskijsku i uważa się za Basków.

4. Historia

Aby zrozumieć istotę tych sportów musimy zagłębić się w historię samych Basków – tajemniczego ludu bez własnego państwa, zamieszkującego pogranicze Francji i Hiszpanii. Cechą, która odróżnia ich od Francuzów i Hiszpanów jest ich unikatowy język. Otóż, wszystkie języki skądś pochodzą. Większość języków europejskich zaliczamy do rodziny indoeuropejskiej, ze względu na ich wzajemne podobieństwo. Natomiast języka baskijskiego naukowcy nie są w stanie zaliczyć nie tylko do rodziny indoeuropejskiej, lecz do jakiejkolwiek rodziny w ogóle. Oznacza to, że nie wiadomo do dziś, skąd wzięli się Baskowie oraz od jak dawna zamieszkują swoje obszary. Możemy za to domyślać się, że są oni bardzo hermetyczną grupą, skoro przetrwał wśród nich ten niezwykły język. Oprócz języka, zachowali oni też swoje obyczaje i sporty, które uprawiali od wieków.

Pochodzenie Basków

Najbardziej popularna teoria dotycząca pochodzenia Basków zakłada, że są oni spadkobiercami pierwszych ludzi, którzy wyparli z tamtych ziem Neandertalczyków około 30 tysięcy lat temu. Teorię tę popierają znaleziska archeologiczne (jaskinia Santimamiñe).

Inna teoria sugeruje, że pochodzą oni z koczowniczych ludów osiadłych w Iberii około 6000 lat temu.

Wreszcie, istnieje hipoteza oparta na badaniach cech gramatycznych i fonetycznych. Sugeruje ona podobieństwo baskijskiego i gruzińskiego. Mogłoby to oznaczać, że Baskowie przywędrowali do Hiszpanii z Kaukazu. Lecz testy genetyczne nie wykazały podobieństwa między tymi grupami etnicznymi, więc przyjmuje się, że podobieństwo jest tu przypadkowe.

Historia Basków

Pomimo bycia obleganym przez niezliczone mocarstwa na przestrzeni wieków, Baskowie zachowali swoją kulturę, której tworem są między innymi Sporty Wiejskie.

Rzymianie zajęli rejony Baskonii w I wieku przed naszą erą. Szczęśliwie dla Basków, ich rejon należał wtedy do głębokiej prowincji. Z tego powodu nie uległ on romanizacji, w odróżnieniu od większości Europy zachodniej. Być może tylko dlatego zachowała się ich unikatowa kultura, w wyniku której powstały Sporty Wiejskie. Największym śladem, jaki zostawili po sobie Rzymianie w Baskonii było miasto założone przez Pompejusza w I wieku p.n.e. – Pampeluna. W V wieku n.e. Baskowie wyzwolili się z Rzymskiej niewoli. Musieli się bronić przed atakami ze strony Franków i Wizygotów, a od VIII wieku, również Muzułmanów, którzy dotarli aż na północ Hiszpanii. W końcu, kraj Basków został podbity przez Franków.

Po okresie rządów Franków w VIII wieku, powstało kolejne niepodległe państwo Basków, założone w 824 r. Z początku nazywane było Królestwem Pampeluny, przekształciło się w Królestwo Nawarry. Nie było to państwo liczące się na arenie międzynarodowej, lecz jego istnienie oznaczało dla Basków niepodległość. Rozwijały się tradycje i kultura.

Po odbiciu Hiszpanii przez chrześcijan (proces trwający od VII aż do XV wieku) powstało nowe zagrożenie dla niepodległości Basków – Królestwo Kastylii. Przejęło ono południową część Nawarry w 1512 r. Część północna została przyłączona do Francji w 1589 r. Historycznie Baskowie cieszyli się szeroką autonomią, którą zapewniały im fueros – przywileje. Dzięki nim posiadali oni własne sądy i podatki oraz tradycyjny kodeks prawny. Autonomia pozwalała rozwijać się ich kulturze i sportom.

Baskowie średniowiecza byli uznawani za najlepszych rybaków świata. Jako pierwsi wymyślili koncept wielorybnictwa komercyjnego – zajmowali się tym już w VII wieku n.e.  Jako pierwsi zapuszczali się w głąb Atlantyku, poławiali na wybrzeżach Islandii, poza tym byli pionierami, jeśli chodzi o połowy na wybrzeżu Ameryki. Umiejętności żeglarskich Basków dowodzi historia Juana Sebastián Elcano. Był to uczestnik wyprawy Magellana mającej na celu okrążenie świata. Kiedy Magellan zginął na Filipinach, dowodzenie objął Elcano – żeglarz pochodzenia baskijskiego. To on doprowadził wyprawę do końca w 1522 r. Te bogate tradycje żeglarskie wpłynęły na kształt gier wiejskich (zobacz Wyrywanie głowy gęsi [Antzar eguna] i Regaty na trainerach [Estropadak]).

O ile hiszpańscy Baskowie cieszyli się autonomią (fueros były wspierane przez konserwatywną szlachtę), to we Francji po rewolucji lat 1789-1799 nastąpiła centralizacja i usunięcie przywilejów. Podczas industrializacji w Baskonii powstały huty żelaza. Nagle, po latach emigracji Basków do bogatszych rejonów, to Baskonia stała się celem imigracji dla ludzi z biedniejszych części Hiszpanii.

Podczas wojny domowej w Hiszpanii w latach 1936 – 1939 Nawarra bardzo ucierpiała. Przykładem może być tutaj bombardowanie baskijskiego miasta - Guerniki, w wyniku którego, zniszczono około 70% zabudowy miejskiej. Podczas rządów Generała Franco, Baskowie byli poddawani represjom. W ich wyniku powstała baskijska organizacja nacjonalistyczno–terrorystyczna – ETA. Szczęśliwie, pomimo lat terroru, Baskowie zachowali swoją odrębność kulturową, a Sporty Wiejskie nadal były uprawiane.

 Od czasu wprowadzenia do kraju demokracji w 1975 r. Baskonia cieszy się autonomią – posiada własny parlament, system edukacyjny itd. Baskijskie władze starają się rozpowszechniać Baskijskie Sporty.  Mimo tego, wielu Basków nie jest zadowolonych z jej zakresu, istnieją ruchy separatystyczne.

5.Opis

Natura sportów

Baskowie trudnili się przez wieki pracą fizyczną – byli rybakami, rolnikami, pasterzami. Baskijskie gry wiejskie odzwierciedlają ich życie codzienne. Mają one na celu doskonalenie tych umiejętności, które konieczne były do wykonywania ich zawodów. Wystarczy spojrzeć na nazwy poszczególnych sportów, aby domyśleć się, z jaką profesją są one powiązane. Oto kilka przykładów:

Sport

Powiązany zawód

Aizkolaritza (przecinanie pni)

Drwal

Harrijasotzaileak (podnoszenie głazów)

Górnik, budowniczy

Ingude altxatzea (podnoszenie kowadła na czas)

Kowal

 

Natura tych sportów wynika też z usposobienia Basków, którzy lubią współzawodnictwo. Rolnicy zakładali się dawniej o to, który jest silniejszy. Zawody mające na celu rozstrzygnięcie zakładu były wydarzeniem dnia, odbywały się na placach w centrach miast.

 

H18K

Baskijska autonomia w 2006 r. wyróżniła 18 sportów wiejskich. Nie są to wszystkie sporty, lecz te cieszące się największą popularnością. Lista ta zwana jest H18K. Zawiera ona następujące sporty:

     

1 – Podnoszenie Głazów (Harrijasotzaileak)  

Prawdopodobnie najbardziej popularny ze wszystkich sportów wiejskich. Głazy mogą ważyć od 100 do ponad 300 kg. Kamienie mogą mieć formę sześcianu, kuli, cylindra, lub prostopadłościanu. Formy nowoczesne posiadają również wgłębienia służące za uchwyty

                                                                                           Źródła obrazów:

 http://www.sehacecaminoalandar.com/deportes-rurales-vascos-herri-kirolak-h18k/  , https://www.youtube.com/watch?v=vck32S27RmM

 2 – Podnoszenie kowadła na czas  (Ingude altxatzea)

Sport polegający na podniesieniu kowadła, uderzeniu nim o znajdującą się nad głową zawodnika konstrukcję i postawieniu go na ziemi. Zawodnik, który powtórzy tę czynność najwięcej razy w określonym czasie wygrywa.

Źródło obrazu: https://www.youtube.com/watch?v=vck32S27RmM

3 – Przecinanie pni (Aizkolaritza)

Zawodnicy muszą jak najszybciej przeciąć siekierą pień, na którym stoją. Sport ten jest popularny, często pokazywany w centrach miast Baskonii podczas festiwali.

4 – Piłowanie (Trontza)

Pień jest ustawiany poziomo na stojakach. Dwóch zawodników używa długiej na 2 metry piły ręcznej. Celem jest pocięcie pnia na krążki grubości kilku centymetrów. W innym wariancie pień jest ustawiony pionowo.

Źródło: http://www.herrikirolaknafarroa.org/fotografias.php?idg=10&page=2

 

5, 6, 7, 8 - Giza-abere probak (dosłownie testy ludzi-zwierząt)

Polega na przesuwaniu po ziemi ciężkich kamieni. Celem jest przesunięcie ich jak najdalej.

5 – Giza probak – kamień ważący do 750 kg jest przywiązany do człowieka.

6 – Zaldi probak – kamień jest przywiązany do konia.

7 – Idi probak – kamień jest przywiązany do wołu.

8- Asto probak – kamień jest przywiązany do osła.                                                     Źródło obrazu: https://www.youtube.com/watch?v=vck32S27RmM

9 – Wiercenie dziur w skale (Harri zulaketa) 

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/88/St_fardoa_zoruan.jpg/800px-St_fardoa_zoruan.jpgSport pochodzący z tradycji górniczych w regionie. W grze uczestniczą dwie drużyny po trzech graczy. Za pomocą długiego metalowego pałąka (laztabin) starają się oni przewiercić kamień, na którym stoją. Jeden zawodnik wierci, drugi polewa dziurę wodą, a trzeci odpoczywa, co jakiś czas następuje zmiana. Wygrywa drużyna, która pierwsza skończy pracę.

10 – Podciąganie beli siana (Lasto altxatzea)

Polega na podciąganiu beli siana przy użyciu wysokiego trójnoga z bloczkiem linowym, przez który przechodzi lina. Jeden jej koniec przyczepiany jest do balastu, a drugi trzyma zawodnik. Bele ważą 45 kg w przypadku konkurencji męskiej, a 30 w kategorii kobiecej.  W czasie 2 minut należy podnieść i opuścić belę jak najwięcej razy.

 

 

 

 

By Javier Mediavilla Ezquibela - Own work, CC BY 2.5, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=539849

 

11 – Rzut belą siana (Lasto botatzea)

Zawodnik musi przerzucić za pomocą wideł belę siana przez poprzeczkę. Dla mężczyzn ustawia się ją na wysokości 7 metrów, dla kobiet - 5 m.

12 – Zbieranie kolb kukurydzy (Lokotx biltzea)

Każdy z zawodników posiada własny tor. Na jego długości (około 30 metrów) ustawione są w metrowych odstępach kolby kukurydzy. Na początku toru każdy zawodnik ma własny koszyk. Kiedy padnie hasło rozpoczynające grę, zawodnicy pędzą do ostatniej kolby swojego toru. Podnoszą ją, po czym biegną w kierunku kosza. Kiedy są w pobliżu, wkładają kolbę do kosza (można też wykonać rzut, aby zaoszczędzić czas). Proces ten powtarza się, aż zawodnik zbierze wszystkie kolby. Sport ten wymaga dużej wytrzymałości, bo jedna rozgrywka trwa około 9-10 minut. Obecnie kolby są zastępowane kawałkami desek.

13 – Noszenie kanek mleka (Ontzi eramatea)

Zawodnik niesie w każdej ręce kankę mleka i musi przejść jak najdalej nie zatrzymując się. Na ogół krąży on po torze do biegania. Jest to test siły i wytrzymałości, ponieważ każda kanka waży około 40 kg. Istnieją też formy dla dzieci, w których zamiast kanek stosuje się szczapy drewna. Inną wariacją na temat tego sportu jest przekształcenie go w grę drużynową w formie sztafety, gdzie kanki są przekazywane następnemu zawodnikowi po zrobieniu okrążenia.

14 - Noszenie ciężarów (Txinga eramatea)

Podobne do noszenia kanek mleka. Zawodnicy noszą w obu rękach ciężary ważące do 100 kg. Celem jest przejście z nimi jak największej odległości. Najlepsi sportowcy są w stanie przejść tak 500 m.

15 – Podnoszenie wozu (Orga jokoa)

Popis siły. Jedna osoba działa jako balast, stojąc na tej części wozu, do której przyczepiana jest uprząż konia. Zawodnik stoi na drugim końcu wozu, podnosi go i idzie z nim po okręgu, którego środek stanowi balastujący.

Źródło: https://www.youtube.com/watch?v=8CDSfxv-kX8

16 – Sianokosy (Sega jokoa)

Posiada kilka wariantów, z czego wszystkie opierają się na współzawodnictwie. W jednym z nich, dwaj zawodnicy mają godzinę na skoszenie, przy pomocy kosy, jak największej ilości trawy. Niektóre zawody mogą trwać dwie godziny. Alternatywnie, obaj zawodnicy dostają równej wielkości pola, a wygrywa ten, który skończy jako pierwszy. Mistrzowie tej dyscypliny są w stanie skosić do 4 ton trawy, co odpowiada 5000m2.

http://www.euskalkiroletajokoak.com/_/rsrc/1338653574255/herri-kirolak/sega-jokoa/01_Beramendi_177%20-%20tx.jpg?height=314&width=320

                                                                                                                                                                             Źródło:  http://www.euskalkiroletajokoak.com/herri-kirolak/sega-jokoa                                         

17 – Przeciąganie liny (Sokatira)

Walczą ze sobą dwie drużyny po 8 osób każda. Istnieją kategorie wagowe. Lina powinna mieć długość mniejszą niż 32 metry. Na linie są zaznaczone:

-punkt środkowy (czerwony kolor)

-w odległości 2 m. z każdej strony p. czerwonego – punkty białe

- odległości 5 m. od punktów białych – punkty niebieskie

Oprócz tego, na ziemi zaznaczona jest linia środkowa i, równolegle do niej, po linii z obu stron, w odległości 2 m. Celem jest przeciągnięcie punktu niebieskiego wroga nad swoją linię. Oznacza to, że do zwycięstwa potrzeba przeciągnąć około 9 m.

18 – Wyścigi z workami (Zaku eramatea lub „bieg przemytników”)

Wyścig sztafetowy, w którym uczestniczą 3 osobowe drużyny. Zawodnik biegnie z workiem o wadze około 75 kg. na plecach. Balast stanowi na ogół fasola.

http://www.euskalkiroletajokoak.com/_/rsrc/1339434082582/herri-kirolak/zaku-eramatea/01_Betelu_Zaku%20%2812%29%20-%20tx.jpg?height=320&width=298

Źródło: http://www.euskalkiroletajokoak.com/herri-kirolak/zaku-eramatea

 

Inne popularne Sporty Wiejskie

1 – Wyrywanie głowy gęsi (Antzar Eguna)

Jeden z najbardziej nietypowych Sportów Wiejskich, który w odróżnieniu pozostałych dyscyplin, wywodzi się z tradycji baskijskich żeglarzy. Uprawiany jest podczas Fiesta de San Antolín w nadmorskiej miejscowości Lekeitio.  Na nabrzeżu ustawiany jest słup o wysokości kilku metrów. Równolegle do nabrzeża, w odległości kilkunastu metrów zakotwiczony jest kuter rybacki. Pomiędzy szczytem słupa, a masztem kutra przeprowadza się elastyczną linę, której końce zwisają na ziemię, tak, aby z obu stron można było za nią pociągać lub luzować. Na środku liny zostaje przyczepiona ubita wcześniej gęś. Robi się to w taki sposób, aby jej szyja zwisała w zasięgu ręki osoby stojącej w łódce. Pod gęś płynie łódź wiosłowa przewożąca zawodnika. Zawodnik chwyta się gęsi za szyję. Jego zadaniem jest urwać jej głowę, zanim spadnie bez niej do wody. Może się to wydawać bardzo proste, ale lina jest operowana z obu stron przez kilkunastu mężczyzn. W wyniku jej luzowania i napinania, zawodnik razem z gęsią mogą w przeciągu sekundy z 15 metrów nad wodą przejść pod wodę (i na odwrót). Jeśli zawodnikowi uda się urwać gęsi głowę, wygrywa jej resztę.

Źródło:https://www.youtube.com/watch?v=yQtFGZSNC5g

2 – Regaty na trainerach (Estropadak)

Nie jest to sport należący bezpośrednio do Basków – jest uprawiany przez mieszkańców zatoki biskajskiej, w tym Basków. Używane są łodzie zwane trainera. Są to łodzie wiosłowe o długości 12 metrów, mieszczące 13 wioślarzy oraz sternika. Historycznie wykorzystywano je do poławiania sardynek, ale z czasem zaczęto organizować regaty. Dawniej wykonywano je w całości z drewna, obecnie używa się tworzyw sztucznych. Pierwsze regaty były zorganizowane w mieście Santander w Hiszpanii w 1859 r. Baskowie nie pozostawali dłużni Hiszpanom i zaczęli organizować własne regaty od 1871 r. Obecnie, najbardziej popularny wyścig odbywa się w Baskonii pod nazwą Kontxako Estropadak od 1879 r.

6.Stan obecny: sport praktykowany

Baskijskie Sporty Wiejskie są uprawiane w całej Baskonii, zarówno przez starych jak i najmłodszych. Ich popularność wiąże się z pokazami podczas świąt i festiwali, oraz z polityką rządu.

Sporty wiejskie możemy zobaczyć na wielu festiwalach i zabawach w miastach Baskonii, na przykład:

-Festiwal w Bilbao (Aste Nagusia) – zabawom związanym z tygodniem przed świętem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny towarzyszą pokazy sportów baskijskich.

-Festiwal w Vitoria-Gasteiz (Virgin Blanca) – Zabawy w mieście od 4 do 9 sierpnia, uświetniane przez pokazy sportów wiejskich.

Mistrzowie:

- Bittor Zabala, zwany Arteondo – mistrz podnoszenia głazów, aktywny w latach 1910- 1945. Można go nazwać reformatorem tego sportu. Dawniej każdy zawodnik mógł używać kamieni znalezionych w naturze. Arteondo stworzył systematykę, w której głazy musiały być o danej wadze i mieć kształt kuli, cylindra, sześcianu lub prostopadłościanu. Dzięki niemu Harrijasotzaileak stało się sportem, a nie tylko grą wiejską. Na zdjęciu widzimy pomnik postawiony mu przez Basków.

Źródło obrazu: https://www.youtube.com/watch?v=vck32S27RmM

- Iñaki Perurena – mistrz Harrijasotzaileak, podnoszenia głazów.  Ustanowił rekord, będąc pierwszym Baskiem, który podniósł kamień cięższy niż 300 kg. Przyczynił się do rozsławienia tego sportu w całej Hiszpanii. Obecnie ma 52 lata.

Źródło obrazu: https://www.youtube.com/watch?v=vck32S27RmM

 

-Pedro Mendizabal i Jose Arrieta – Najsłynniejsi kosiarze trawy (Sega jokoa). W 1925 r. rozegrali oni grę, którą oglądało 6000 widzów. Podobno zakłady tamtego dnia wyniosły w sumie 150 tyś peset hiszpańskich (przynajmniej 300 tys współczesnych euro).

7. Znaczenie

Baskijskie sporty wiejskie są ważnym dziedzictwem kulturowym Basków. Powstanie listy H18K świadczy o tym, jak bardzo zależy im na utrzymaniu tej tradycji. Niestety, sporty te nie są na tyle popularne, aby dało się z nich utrzymać. Nawet najlepsi sportowcy muszą pracować na pełen etat i ćwiczyć po godzinach.

8.Związki, kluby

-Strona internetowa Federacji Baskijskich Sportów Wiejskich w Nawarze (w j. Baskijskim):

http://www.herrikirolaknafarroa.org/federacion.php

-Profil Federacji Baskijskich Gier Wiejskich na Facebooku:

https://pl-pl.facebook.com/pg/herrikirolak/about/?ref=page_internal

9.Załączniki

Film dokumentalny w j. angielskim opowiadający o kilku sportach wiejskich, pochodzi z niego większość obrazów:

https://www.youtube.com/watch?v=vck32S27RmM

10.Źródła

https://en.wikipedia.org/wiki/Basque_rural_sports#External_links

https://www.euskoguide.com/basque-sports/rural-sports-herri-kirolak/

https://www.bibliotecapleyades.net/ciencia/ciencia_basques04.htm

https://www.youtube.com/watch?v=vck32S27RmM

https://en.wikipedia.org/wiki/Trainera

https://www.youtube.com/watch?v=yQtFGZSNC5g

Autor: Maciej Więcław

W ramach naszej witryny stosujemy pliki cookies w celu świadczenia Państwu usług na najwyższym poziomie, w tym w sposób dostosowany do indywidualnych potrzeb.
Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zamieszczane w Państwa urządzeniu końcowym.